İş Hukukunda Yaş ve Cinsiyet

İş Kanunu’na göre; bir iş sözleşmesine dayanarak çalışan gerçek kişiye işçi denilmekte olup, iş ilişkisinin varlığından bahsedilmek için tarafların bu hususta anlaşmaları gerekir. Herhangi bir sözleşme yapabilmek için sözleşmenin taraflarında bulunması gereken fiil ve hak ehliyetinin, iş sözleşmesi yapılması esnasında da aranacağı kuşkusuzdur. Bununla birlikte kanunda, işçi seçiminde bazı yaş ve cinsiyet kısıtlamaları ve sınırlandırmaları mevcuttur.

Gelişimi bakımından zararlı olmayan işlerde çalışan çocuğun faaliyetleri çocuk çalışması olarak değerlendirilmektedir. Diğer yandan, bedensel, ruhsal ve sosyal gelişimi açısından tehlikeli işlerde çalışan çocukların faaliyeti ise çocuk işçiliği olarak nitelendirilmektedir.

Yaşa İlişkin Kısıtlama

Kanun koyucu, çocuk ve gençleri korumak amacıyla, çalışma yaşına ilişkin bazı düzenlemeler getirmiştir.

Kural: On beş yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılması yasaktır.

İstisna: On dört yaşını doldurmuş ve zorunlu ilköğretim çağını tamamlamış olan çocuklar; bedensel, zihinsel, sosyal ve ahlaki gelişmelerine ve eğitime devam edenlerin okullarına devamına engel olmayacak hafif işlerde çalıştırılabilirler.

On dört yaşını doldurmamış çocuklar ise bedensel, zihinsel, sosyal ve ahlaki gelişmelerine ve eğitime devam edenlerin okullarına devamına engel olmayacak sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde yazılı sözleşme yapmak ve her bir faaliyet için ayrı izin almak şartıyla çalıştırılabilirler.

Çocuk ve genç işçilerin işe yerleştirilmelerinde ve çalıştırılabilecekleri işlerde güvenlik, sağlık, bedensel, zihinsel ve psikolojik gelişmeleri, kişisel yatkınlık ve yetenekleri dikkate alınır. Çocuğun gördüğü iş onun okula gitmesine, mesleki eğitiminin devamına engel olamaz, derslerini düzenli bir şekilde izlemesine zarar veremez.

Çalışma Alanına İlişkin Kısıtlama

· Maden ocakları ile kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer altında veya su altında çalışılacak işlerde on sekiz yaşını doldurmamış erkeklerin ve her yaştaki kadınların çalıştırılması yasaktır.

· Ayrıca, sanayiye ait işlerde ise on sekiz yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması da yasak olup, kadın veya erkek ayrımı olmaksızın on sekiz yaşından küçüklerin gece çalışması yasaklanmıştır.

Çocukların Çalışma Saatleri

İş kanununa göre zorunlu ilköğretim çağını tamamlamış ve örgün eğitime devam etmeyen çocukların çalışma saatleri günde yedi ve haftada otuz beş saatten; sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde çalışanların ise günde beş ve haftada otuz saatten fazla olamaz (İş Kanunu m.71/f.4). Bu süre, on beş yaşını tamamlamış çocuklar için günde sekiz ve haftada kırk saate kadar artırılabilir. (İş Kanunu m.71/f.4). Aynı hüküm Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmeliğin m.6/f.1 hükmünde de tekrarlanmıştır.

Okul öncesi çocuklar ile okula devam eden çocukların eğitim dönemindeki çalışma süreleri eğitim saatleri dışında olmak üzere, en fazla günde iki saat ve haftada on saat olabilir. (İş Kanunu m.71/f.5 ve ÇGİÇUEHY m.6/f.3). Okula giden ancak ara dönemde veya yazın kapalı olduğu zamanlarda çalışan çocukların çalışma süreleri ise, okula gitmeyenler için uygulanan süreleri aşamaz (İş Kanunu m.71/f.5). Dolayısıyla okulun kapalı olduğu dönemlerde çalışma sürelerinin, günde yedi ve haftada otuz beş saati aşamayacağı belirtilmiştir.

İdari Yaptırım

Kanunda, on sekiz yaşını doldurmamış erkek çocuklar ile gençleri ve her yaştaki kadınları maden ocakları ile kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer altında veya su altında çalıştıran, çocuk ve genç işçileri gece çalıştıran veya yönetmelik hükümlerine aykırı hareket eden işveren veya işveren vekilinin para cezası ile cezalandırılacağı hüküm altına alınmıştır.